Image default
Film i misao Reč i misao

Ironija sudbine Tese od D’Urbervilovih i predodređenost njenog pada

Tesa od D’Urbervilovih Tomasa Hardija i Tes Romana Polanskog

Piše: Jovanka Kalaba

Tesa od D’Urbervilovih je roman Tomasa Hardija iz 1891. koji u fokus stavlja junakinju Tes Darbifild i njenu tragičnu sudbinu uslovljenu ličnim, klasnim i kulturološkim elementima. U svom predgovoru trećem Norton Critical Edition ovog dela u kome se između ostalog osvrće na prijem Hardijevog romana neposredno nakon objavljivanja, Skot Elidž skreće pažnju na suprotstavljene stavove i viđenja romana Tesa od D’Urbervilovih u vremenu u kom je napisan. Za neke kritičare ovaj roman je bio najbolji roman koji je Hardi napisao, dok je za neke predstavljao „neprijatnu priču ispričanu na vrlo neprijatan način”1“Preface to the Third Norton Critical Edition”, str.vii, “an unpleasant story told in a very unpleasant way”. Elidž navodi sud poznatog američkog kritičara Harolda Bluma koji smatra da ovo delo “čini se da ima trenutke vizije koji su savremeni sa našim”. Ta savremenost i interesovanje koje Tesa od D’Urbervilovih i dalje pobuđuje našlo je svoj put i u domen filma. Poznati reditelj Roman Polanski je dao svoj doprinos filmskom adaptacijom iz 1979. godine sa Nastasjom Kinski u ulozi Tes, skoro ceo vek nakon što je Hardi napisao roman. Ipak, struktura romana zasnovana na visokoj uzročno-posledičnoj ulančanosti čak i prividno banalnih događaja, kojima se stvara atmosfera neminovnosti tragičnog kraja glavne junakinje, nije preneta u svoj složenosti na film.

U slojevitoj strukturi Hardijeve Tese od D’Urbervilovih možemo jasno izdvojiti nekoliko različitih aspekata predstavljenih na vrlo složen i isprepletan način koji u sebi sadrže suprotnosti koje se ogledaju kako kroz Tesin lik tako i u njenom socijalnom i kulturnom okruženju. Kako se zaplet romana razvija, u svakom koraku koji Tes poduzima i koji je vodi ka tragičnom kraju nailazimo na tragove tih uticaja. Religijski aspekt romana predstavlja sukob motiva prirode i paganstva ruralne Engleske s kraja 19. veka s jedne strane, i rigidnih hrišćanskih, anglikanskih motiva te iste viktorijanske Engleske sa druge strane. Socijalni aspekt daje uvid u oštar, čak groteskan jaz između socijalnih klasa i porekla, čije prve obrise vidimo u ironičnom naslovu romana: u celom romanu Tesino prezime je Darbifild, seljačko prezime siromašne porodice koje potiče od nekada plemićkog d’Urbervil, dok je samo u naslovu romana Tes od D’Urbervilovih, i to pleonastično, uz korišćenje dva normanska genitiva, jednog iz engleskog a drugog iz francuskog jezika. I preobražaj njenog nekad plemićkog prezimena je ironičan i indikativan: prezime d’Urbervil u svom sastavu ima francusku reč “ville” sa konotacijom više klase, urbanog, gradskog; s druge strane Darbifild sadrži englesku “field” sa konotacijom niže klase, ruralnog i prizemnog. U mnogobrojnim ironičnim opozicijama koje se mogu identifikovati u tekstu, jedna od ključnih je pripovedačevo oslovljavanje Tes kao Darbifild, seljančice plemićkog porekla, a Aleka kao d’Urbervil, iako je njegovo pravo prezime Stouk a on potomak novih bogataša koji su kupili prezime. Konačno, sam Tesin lik je sinteza prva dva aspekta i uticaja koji se u gradnji njenog lika tokom celog romana neminovno sudaraju, sve vreme praćeni predosećanjem nemogućnosti pozitivnog, optimističnog razrešenja.

Roman daje cikličnu strukturu prikaza vremena Tesine mladosti sve do njene smrti, pre svega izraženu kroz smene godišnjih doba i promene u prirodi koje te smene nose. Ako obratimo paznju na protok vremena i događaje situirane u određena godišnja doba u romanu, videćemo da su događaji, kao što je ceremonijalna proslava u čast paganske boginje Cerealije, zatim Tesin odlazak u mlekaru gde nanovo sreće Endžela Klera, i Tesino pogubljenje, smešteni u mesec maj, označavajući u isto vreme početke i kraj pojedinih faza Tesinog života. Periodi u kojima su dešavanja u Tesinom životu najjačeg emocionalnog intenziteta, kao sto je Alekovo udvaranje i nasrtaji, majčinstvo, ljubav i psihički lomovi njene ljubavi prema Endželu Kleru, svi su smešteni tokom letnjih meseci različitih godina. Vrhunci tih perioda, kao što su nesrećni gubitak nevinosti kao rezultat Alekovih nasrtaja, smrt Tesine bebe, pristanak da se uda za Endžela bez priznanja o svom prethodnom životu, smešteni su krajem leta, tokom jeseni i početkom zime. Polanski, s druge strane, u svom filmu ne koristi striktno dimenziju smena vremenskih ciklusa Hardijevog romana. Ipak, sinematografija filma, t.j. efekat koji proizvode slike prirode, klime i okruženja Tesinog Veseksa koji oslikavaju njena psihička stanja mogu se okarakterisati kao relativno dosledni Hardijevoj viziji Tesinog lika, kao i prostornog i vremenskog konteksta.

I Hardijeva i Polanskijeva Tesa je dinamična fuzija istorijskih, socioloških i kulturoloških uticaja. Tesin lik je lik paganke, aristokratkinje i viktorijanke u isto vreme: paganke po prirodi i temperamentu, aristokratkinje ne toliko po poreklu koliko po urođenoj otmenosti koja, iako kroz lik seljančice, izbija i suprotstavlja se direktnom okruženju; i konačno, uslovljena da bude viktorijanka u društvu u kome živi. Paganski i aristokratski aspekt potiču iz vremena koje nije sadašnje, nije njeno, i nije u skladu sa viktorijanskim normama i anglikanskim kanonima koji je okružuju. Čini se da je tragičnost životnog puta njenog lika u mnogome u nesituiranosti u vremenu i prostoru u kojem je zatečena. Sudaranja ovih uticaja su neminovna i neprekidna, i postaju fatalna u trenucima njenog viktorijanskog, moralistickog hibrisa, kao na primer neposredno pre seksualnog cina sa Alekom d’Urbervilom koji će se ispostaviti fatalan po njen budući život. U sceni posle seoskog plesa, kada dolazi u verbalni sukob sa jednom od seljanki sa kojima se vraća kući i gde prezirno odgovara na njene insinuacije o svom potencijano grešnom odnosu sa Alekom, Tesa pokazuje hibris jedne viktorijanke: “Ja se, zaista, neću tući […] Da sam znala da ste takve, ne bih se ni ponižavala da se mešam sa tako šarenim društvom.”2Tess of the D’Urbervilles, “Indeed then – I shall not fight! […] and if I had known you was of that sort I wouldn’t have so let myself down as to come with such a whorage as this is!” (52)(77) Odmah zatim ide opis njene odluke da ipak ode sa Alekom:

U svakom drugom trenutku svoga života ona bi s mesta odbila pomoć i društvo koje joj se nudilo, kao što ga je i ranije odbijala. Ni usamljenost sama po sebi ne bi je naterala da drugačije postupi. Ali ponuda je došla baš u trenutku kad se i ljutina na sve te protivnike mogla jednim jedinim skokom pretvoriti u sjajan trijumf, te ona popusti svome prvom impulsu […]3Ibid, “At almost any other moment of her life she would have refused such proffered aid and company, as she had refused them several times before; and now the loneliness would not of itself have forced here to do otherwise. But coming as the invitation did at the particular juncture when fear and indignation […] she abandoned herself to her impulse” (52-53)”(78)

Sličan konflikt prirodnih i socijalno uslovljenih impulsa pronalazimo i u odnosu Tesinog lika prema detetu: „jadni mali uljez i kopilan, dar bestidne prirode, koja ne poštuje društveni zakon”4Ibid, “that intrusive creature, that bastard gift of shameless Nature who respects not the social law” (75)(114), za koga se u njoj „[…] čudno mešala strasna ljubav s preziranjem”5Ibid, “strangely combined passionateness with contempt” (70) (107). Tessina osećanja prema detetu su ambivalentna, i u njima se prepoznaje unutrašnje neprihvatanje socijalnih i religijskih normi i pravila. Važnost Tesinog unutrašnjeg konflikta ogleda se u sceni koju Polanski u potpunosti preuzima od Hardija, kada Tesa u sred noći pravi krst za mrtvo i nekršteno dete, zabada ga na grob, i donosi cveće u beloj konzervi od marmelade.

Polanski, međutim, bira da izostavi određene događaje čija je simbolička vrednost u romanu od izuzetnog značaja. Iako je scena smrti konja poverenog Tesi od strane njenih roditelja prva scena smrti u romanu i jedna od ključnih u nizu scena koje stvaraju atmosferu koja sluti na tragičan kraj, ta scena je izostavljena iz filma. Mesto u romanu u kojem se Tes upućuje na put umesto oca koji zbog pijanstva nije u stanju i tokom kojeg je priroda kroz koju putuje u mislima odvodi u svet irealnog, istovremeno je i tačka u kojoj se njena sudbina susreće sa istorijom kako društva, tako i njene porodice i nje same.

Nemo promicanje drveća i ograda mimo nje ubrzo joj dočara scene fantastične i nerealne, i povremeno duvanje vetra ličilo je na uzdahe neke ojađene duše, ogromne kao vasiona po prostranstvu, kao istorija po trajanju […] Njihova šiljata ruda zabila se kao oštar mač u grudi nesrećnom Princu i kroz ranu je oticao njegov život, i šibajući u jakom mlazu koji je šištao, padao i prolivao se po drumu.6Ibid, “The mute procession past her shoulders of trees and hedges became attached to fantastic scenes outside reality, and the occasional heave of the wind became the sigh of some immense sad soul, conterminous with the universe in space, and with history in time […] The pointed shaft of the cart had entered the breast of the unhappy Prince like a sword, and from the wound his life’s blood was spouting in a stream, and falling with a hiss into the road.” (21-22) (35-36)

S druge strane, slika konja je u filmu ipak prisutna i može se na određeni način povezati sa romanom. U romanu, sve praktično počinje žrtvovanjem konja, a završava se žrtvovanjem Tes, i kao što je nenamerno odgovorna za smrt konja, Tes je odgovorna za ubistvo Aleka. U filmu, scena Zavođenje ili silovanje7“Seduction or Rape” (u prevodu autorke eseja gore u tekstu, korišćeni prevod romana nema prevedene nazive pojedinačnih poglavlja) između Tes i Aleka se dešava u šumi, kao i u romanu, s tim sto Polanski uvodi detalj sa konjem sa kojeg Tes, u trenutku kada izgubi kontrolu nad sobom u sred Alekovih nasrtaja, gurne Aleka. Takva Tesina reakcija rezultira krvlju koja potekne sa Alekovog potiljka, kao predskazanje Tesinog nasilnog okončanja Alekovog života. Iako Polanski ne pravi direktnu aluziju na bitan detalj iz romana koji se odnosi na prokletstvo d’Urbervilovih (u romanu je Alek taj koji Tesi priča tu priču), scena u kojoj Tes nekontrolisano gura Aleka sa konja, kao što će ga na kraju nekontrolisano i ubiti, može se direktno povezati sa prokletstvom Tesine porodice, koja se sastoji u tome da je njen davni predak, plemeniti d’Urbervil, silovao seljanku u kočiji, i taj incident se završio ubistvom. Ova epizoda nas vraća na oslovljavanje likova, gde je Tes prezimena Darbifild a Alek, iako Stouk, prezimena d’Urbervil. Ironično, u kontekstu prošlosti, sveprisutnoj u Tesinoj situaciji, takva distribucija prezimena ukazuje na prisustvo i repetitivnost događaja iz prošlosti koji proganjaju Tes, ali sa izmenjenim ulogama: kao sto je nekada Tesin daleki predak, pravi d’Urbervil, navodno doneo prokletstvo svojoj porodici napastvovanjem seljanke u svojim kočijama koje se završilo tragično, tako lažni d’Urbervil, oduzimajući nevinost Tesi, nastavlja šablon ponašanja iz prošlosti zasnovan isključivo na moći muškarca, a ne na poreklu.

Za takozvane „kontemplativne delove” u romanu, gde narator komentariše i daje ličan sud o postupcima likova i odvijanju događaja, Hardi je tvdio da „nije želeo da ubeđuje svoje čitaoce u ispravnost određene tačke gledišta, već samo da sa svoje tačke gledišta da tačan prikaz onoga što je uočio.”8“Preface to the Third Norton Critical Edition”, str.xii, “he had not wished to persuade his readers to a point of view, but only to present from his point of view an accurate account of what he had observed.” Ipak, mora se konstatovati da se Hardijev ironični „tačan prikaz” često nalazi na granici pristrasnog saosećanja sa nedaćama glavne junakinje. Podnaslov romana Tesa od D’Urbervilovih glasi Čista žena, i Hardijevo viđenje toga šta je u stvari „čista žena” je u vremenu kada se roman pojavio izazivao velike polemike, na šta je Hardi odgovorio:

Što se tiče podnaslova […] Dodao bih da je pridodat u poslednjem trenutku, nakon finalnih iščitavanja teksta, kao procena nastala iz iskrenog viđenja karaktera glavne junakinje – procena koju niko nije trebalo da dovodi u pitanje. Dovođena je u pitanje više nego bilo šta drugo u knjizi. Melius fuerat non scribere. Ali ipak stoji tamo.9Ibid, str.xii, “Respecting the subtitle […] I may add that it was appended at the last moment, after reading the final proofs, as being the estimate left in the candid mind of the heroine’s character – an estimate that nobody would be likely to dispute. It was disputed more than anything else in the book. Melius fuerat non scribere. But there it stands.”

Hardijev argument je bio taj da je, u interpretaciji podnaslova romana, izvesti „chaste” (čestita ili poštena) iz „pure” (čista) za njega „veštački i izvedeno”. Za Hardija, kvalitet koji nosi reč „pure” u kontekstu glavne junakinje romana se odnosi na Tesu kao na „skoro standardnu ženu” (71) i na „nekoga ko bi se mogao nazvati izuzetnim stvorenjem”10Ibid, str.x, “an almost standard woman”, “what would have been called a fine creature”, “a perfect specimen of a womankind” (77), i u tom pogledu, autor smatra Tesu „čistom ženom” u smislu „savršenog primerka ženskog roda” (x). Imajući u vidu takav stav autora, može se konstatovati da se između Hardijve vizije Tese kao „savršenog primerka ženskog roda” i iste u režiji Polanskog uočavaju određene razlike. Za razliku od romana koji, u skladu sa viktorijanskim konvencijama pisanja romana, ne ulazi u bliže opise same scene seksualnog čina koji se dešava između Tese i Aleka, već tek nakon navodnog odnosa, u poglavlju Maiden No More, saznajemo za Tesino ogorčenje zbog Alekovog postupanja sa njom, Polanski prikazuje scenu „zavođenja ili silovanja”, na način koji je u velikoj meri u skladu sa naslovom samog poglavlja (“Seduction or Rape”) Hardijvog romana. Implicira se da Alek iskorišćava jedan Tesin trenutak slabosti, kada mu ona dopušta da joj se približi, i već u sledećem trenutku pokušava da se povuče, kada je već prekasno. Sledeće scene, pak, daju drugačiji, ili bar kompleksniji uvid u Tesino raspoloženje nakon fatalnog čina od onoga koje nalazimo u romanu. Nakon scene zavođenja/silovanja sledi scena u kojoj se na Tesinom licu pojavljuje nevini osmeh kao izraz momentalne radosti zbog šešira kojeg kao poklon dobija od Aleka. Neposredno nakon te scene ide prizor sa njih dvoje u čamcu gde primećujemo Tesu u potpuno drugačijem, melanholičnom i sumornom raspoloženju, gde kao da tek u tom trenutku shvata da je ono što je dopustila da joj se desi (moralno) neoprostivo. Može se reći da ovakvo tumačenje teksta pruža jasniji uvid u ono sto Hardi naziva „čista žena verodostojno predstavljena“, u situaciju neiskusne devojke koja je prepuštena sama sebi, koja ne ume da se brani i da kaže ne, koja poklekne pred iskušenjem samo da bi shvatila da je pogresila kada je već kasno. U tom smislu, u filmu Polanskog, takav tretman Tesine slabosti, kada samo na trenutak daje priliku Aleku da iskoristi svoju šansu, dodaje efekat tragedije njenog konačnog pada. Verzija razgovora koji Tesa vodi sa Alekom posle za nju nesrećnog događaja, u romanu sadrži rečenicu „Zasenili ste mi oči za neko vreme i ništa više […] Ja nisam razumela za čim vi idete, sve dok nije bilo suviše dockan.”11Tess of the D’Urbervilles, “My eyes were dazed by you for a little, and that was all […] I didn’t understand your meaning till it was too late.” (60) , dok je kod Polanskog ta ista rečenica sumirana u “Bila sam zaslepljena neko vreme.”12“I was blinded for a while.” Napomena: svi citata iz filma su prevedeni od strane autorke eseja. Hardijevoj „čistoj” Tesi se seksualni odnos sa Alekom dešava iz nevinog neznanja; Polanskijevoj „čistoj” Tesi se dešava iz ljudske slabosti, koju joj savremenija i iznijansiranija filmska verzija dozvoljava.

Prateći istu logiku, slične razlike, i u romanu i u filmskoj adaptaciji, mogu se pronaći u Endželovoj reakciji na njeno konačno priznanje o svojoj prošlosti, kao i u Alekovoj reakciji pri ponovnom susretu sa njom, kada postaje svestan Tesinog majčinstva i odluke da mu to nikad ne kaže. Za razliku od romana, u filmu pronalazimo, kod i kod Aleka i kod Endžela, mnogo viši stepen iziritiranosti Tesinom submisivnošću i pasivnim trpljenjem, iako njen lik ni u filmu ni u romanu suštinski nijedan od dvojice muškaraca ne shvata preterano ozbiljno – za jednog je predmet seksualne želje, za drugog ideal koji biva raspršen. U svojoj nesreći i nemoći, samo na momente u njoj proradi instinkt za preživljavanje, trapav i nekonstruktivan, i njene konačne reakcije se mogu svesti na rečenicu upućenu Aleku u jednom trenutku: „Hajde, udari me. Jednom žrtva, uvek žrtva.”13“Go on, hit me. Once a victim, always a victim”. Ipak, čini se da muški likovi u savremenoj adaptaciji Polanskog traže od Tese viši stepen samopoštovanja i prihvatanja trenutaka sopstvene slabosti i posledica koje iz njih proizilaze, a manje viktorijanskog samosažaljevanja i samokažnjavanja. Takav mentalni i emocionalni konstrukt Tesinog karaktera u filmu izaziva u Endželovom liku povišen ton i besne reakcije („Kako možeš biti tako prosta?! […] Ti mi nisi služavka, ti si mi žena!”14“How can you be so simple?!… You are not my servant, you are my wife!” ), dok su ti delovi romana u smirenijem tonu. Sličnu reakciju pronalazimo kod Aleka, koji u filmu u jednom trenutku prigovara Tesi na način koji ne postoji u romanu, a može se posmatrati kao ključan u razumevanju Tesinog lika:

Nosiš svoj smešni ponos kao pokajnički pojas! I nabijaš mi mnogo veću krivicu nego što mi sleduje […] Šta te to toliko nerazumljivo mami da budeš mučenica? […] Kada se pređe određena granica tvrdoglavost prelazi u glupost.15“You wear your ridiculous pride like a hair shirt! And you put me even more in the wrong than I was […] What is this strange temptation that misery holds for you? […] There’s a point beyond which obstinacy becomes stupidity.”

Sentimentalni prikaz ljubavi izmedju Tese i Endžela u romanu je propraćen značajnom dozom ironije koja je preneta i na film, i koja se, pored mnogobrojnih scena u kojima, na primer, muču krave i insekti zuje i mile po protagonistima filma u trenucima najvatrenijih izliva emocija, možda najbolje iskazuje u sceni u kojoj se Endžel nekontrolisano baca Tesi u naručje dok ona muze kravu (118-119). U odnosu na roman, prelazi u delovima filma koji se tiču ljubavne priče između Tese i Endžela se čine suviše nagli. Endželov odnos sa Tesom je onaj u kome se najviše oseća odsustvo pripovedača u filmu. U romanu su Tesine nedoumice mnogo prisutnije i dramatičnije, i stvara se slika nesigurne i izmučene junakinje čija borba sa samom sobom izaziva patos, dok je u filmu situacija u neku ruku pojednostavljenija, i nastavlja logiku savremenijeg prikaza Tesinog lika. Na mučenicki aspekt njenog lika, sveprisutan i u romanu i u filmu, ipak je u filmu stavljen manji akcenat, i vidimo Tesu koja se u većoj meri vodi logikom koja je sprečava da insistira na svojoj navodnoj krivici u onolikoj meri u kojoj je to prisutno u romanu. Scena u filmu koja predstavlja trenutak u kome ona donosi konačnu odluku da prećuti istinu o svojim prošlim „gresima” shvativši da Endžel nije pročitao njeno ispovedničko pismo, u sinematografskom smislu predstavlja jedan od trenutaka u kome je harmonična tonalitet filma prekinut – u trenutku kada se Tesa penje u Endželove odaje i sklanja pismo sa njegovog potencijalnog vidokruga ona, i cela scena, zaslepljeni su svetlošću sunca do tačke da se Tesa u jednom trenutku i ne vidi, a zatim se, skrivajući pismo u grudima, spušta na zemlju gde se tonalitet iznenadno menja u drastično tamnije i sumornije. Igra svetlosti je ovde upotrebljena kao metafora Tesine prelomne odluke da rizikuje, i da poveruje na trenutak u mogućnost konačnog srećnog kraja, sa iznenadnom promenom tonaliteta u mračno, kao predskazanje lošeg kraja. Dramatična scena odlaska na venčanje u filmu, koja poseduje određeni onirični, čak košmarni kvalitet i ne postoji u originalnom tekstu romana, odvija se u kočijama pri odlasku na venčanje, gde se dve kočije pretiču, i Tesa očajnički pokušava da iskoristi poslednju priliku da prizna svoju prošlost.

Tesina priča, kako u romanu tako i u filmu, počinje i završava se paganskim predznacima: počinje paganskom ceremonijom, a Tesini egzekutori je hvataju na paganskom spomeniku, Stounhendžu. U filmu ne vidimo Tesino pogubljenje, već samo scenu u kojoj je odvode, dok je na ekranu ispisano „Tesa od d’Urbervilovih je obešena u gradu Vintončesteru, negdašnjoj prestonici Veseksa.”16“Tess of the d’Urbervilles was hanged in the city of Wintoncester, aforetime capital od Wessex.” Nanovo imamo ciklično odvijanje događaja: Tesa je uhvaćena u paganskom hramu, pogubljena je u drevnom glavnom gradu iz vremena svog predaka Pagana d’Urbervila, od kojih njeno prokletstvo kreće i završava se njenom smrću. Poslednja rečenica u filmu sadrži pleonastično ime iz Hardijevog romana, Tesa od D’Urbervilovih, jer identifikovana takvim imenom i svim onim što to ime kao takvo označava ona je osuđena na zlu sudbinu. Tesini progonitelji je stižu kod Stounhendža, koji je „Drevniji od vremena, drevniji od d’Urbervila”17“Older than the ages, older than the d’Urbervilles”, gde je ona na kraju ipak samo Tesa, bez prezimena, porekla i socijalnih stega, žrtvovana u paganskom hramu sunca.

Polanskijev izbor da u film ne uvrsti neke od verovantno najznačajnijih delova zapleta romana, kao sto su, između ostalog, smrt konja Darbifildovih, Tesino krstenje deteta, Tesin i Endželov mladenački boravak u kući koja je u romanu zamak drevnih d’Urbervila, kao i ironično uslišivanje Tesine molbe upućene Endželu da nakon njene smrti ostane sa njenom mlađom sestrom koja je ista kao i ona ali nije pokvarena, u velikoj meri banalizuju priču koju nam Hardi nudi u svom romanu. Tesinoj priči koja nam je predočena u filmu nedostaje element fatalnosti kao jedan od glavnih komponeneti romana koji proističe iz složenog preplitanja različitih događaja, motiva i uticaja minuciozno isprepletenih u Hardijevom romanu. S druge strane, iako Polanski u filmu propušta priliku da žigoše malograđanski moral ruralne zajednice Tesinog Veseksa, zatim društvenu, kulturološku i religisku uslovljenost njene odbačenosti i usamljenosti njene situacije, i, konačno, sentimentalno mučeništvo glavne junakinje, Polanskijeva adaptacija romana daje mogućnost viđenja jedne malo drugačije Tese, drugim rečima, daje mogućnost interpretacije njenog lika iz jedne savremenije perspektive. I u romanu i u filmu pronalazimo Tesinu opservaciju „Sve je to oholost.”18“It’s all vanity”, do koje dolazi sama u sumi, napuštena i nesrećna, u trenutku iluminacije. Čini se da Polanskijeva verzija Tesine priče, osim Alekove i Endželove oholosti, t.j. sujete, njenih roditelja, u fokus stavlja i mogućnost njene sopstvene sujete, i odbijanje ili nesposobnost prihvatanja i mirenja sa sopstvenim i tuđim greškama i ljudskim slabostima proisteklim iz okolnosti van apsolutne kontrole pojedinca. Mentalna i emocionalna konstitucija Polanskijeve Tese je konstitucija lakog plena, što reditelj i prikazuje u jednoj kratkoj sceni u kojoj Tesa, nakon što je zloupotrebljena od Aleka i ostavljena od Endžela, setno posmatra lovce aristokrate, koji se na hladan maglovit dan na trenutak pojavljuju u poteri za svojim plenom, a onda u toj istoj magli nestaju. Ipak, Polanskijev film postavlja pitanje da li je Tesina tragedija zaista stvar „zle sile“ koja se ne može skrenuti sa puta koji vodi Tesu u propast, ili je više kulturološka i društvena, u ironiji Tesine pasivne tvrdoglavosti i prihvatanja sopstvene krivice i „pokvarenosti”. U tom pogledu, u svetlu pitanja koje u filmu postavlja Alekov lik: „Šta te to toliko nerazumljivo mami da budeš mučenica?”, pitanje koje se dalje otvara je do koje mere osvešćeni čitalac romana i gledalac filma može do kraja da saučestvuje sa Tesom, i koliko je Hardijeva vizija „čiste žene”, to jest Tese kao „savršenog primerka ženskog roda” problematična u svojoj osnovi.


Bibliografija:

– Elledge, Scott. “Preface to the Third Norton Critical Edition”. Tess of the D’Urbervilles. A Norton Critical Edition. Ed. Scott Elledge. New York, London: W.W. Norton & Company, Inc., 1991. vii-viii.

– Hardy, Thomas. Tess of the D’Urbervilles. A Norton Critical Edition. Ed. Scott Elledge. New York, London: W.W. Norton & Company, Inc., 1991. 1-314.

– Hardi, Tomas. Tesa od d’Urbervilovih. Beograd: Prosveta, 1963.

– Polanski, Roman, director. Tess. Actors: Nastassja Kinski, Peter Firth, Leigh Lawson. Columbia Pictures, 1979.

– Woolfe, Virginia. “Hardy’s Moments of Vision”. Tess of the D’Urbervilles. A Norton Critical Edition. Ed. Scott Elledge. New York, London: W.W. Norton & Company, Inc., 1991. 400-406.

– Beer, Gillian. “Descent and Sexual Selection: Women in Narrative”. Tess of the D’Urbervilles. A Norton Critical Edition. Ed. Scott Elledge. New York, London: W.W. Norton & Company, Inc., 1991. 446-451.

– Elliott, Kamilla. “Live-Action Figures: Thomas Hardy’s Tess of the D’Urbervilles (1897) and Roman Polanski’s Tess (1979)”. Rethinking the Novel/Film Debate. UK: Cambridge University Press, 2003. 233-241.


Jovanka Kalaba: Rođena 1981., završila engleski jezik i književnost. Voli Foknera i kratke pesničke forme, zanima je primenjena lingvistika.


Pročitajte ostale teksotve ove autorke:
Protivrečnosti na putu ka središtu i nazad (Anatomija antinomija, decembar 2011)

Ovaj članak je objavljen u martu 2012, u okviru temata Ecce Femme.

Pročitajte ostale tekstove koji su objavljeni u rubrikama Reč i misao, Film i misao.

Povezani članci

Zaokupljeni strahom – groteska u drami „Revizor”

Pusti Zeca (Lana Bastašić: „Uhvati zeca”, Kontrast, Beograd, 2018)

Fridkin bez cenzure (Friedkin Uncut)

Ostavite komentar